Historia Gór Izerskich zaklęta w skałach

Góry Izerskie zbudowane są z różnego rodzaju skał – spotkamy tu przedstawicieli skał magmowych, metamorficznych oraz osadowych. Różnią się one między sobą wyglądem, budową i genezą, dlatego warto przyjrzeć się każdej z nich z osobna i spróbować poznać jej historię. Każda izerska skała kryje bowiem w sobie opowieść o swoim powstaniu, o tym co działo się z nią przez tysiące i miliony lat oraz o tym co wydarzyło się w Górach Izerskich na przestrzeni er i okresów geologicznych. Te historie są niezwykle ciekawe, zapraszam więc Czytelników do wysłuchania tego, co izerskie skały mają do opowiedzenia.

Najstarsze izerskie skały

Góry Izerskie położone są na terenie dużej jednostki geologicznej nazywanej masywem karkonosko-izerskim. Najstarsze skały tego obszaru – łupki łyszczykowe – są skałami metamorficznymi. Zbudowane są głównie z muskowitu i biotytu, czyli minerałów z grupy mik, nazywanych również łyszczykami ze względu na swoją charakterystyczną zdolność do rozdzielania się, czyli „łuszczenia”, na płytki o grubości nieprzekraczającej 1 mm. Towarzyszy im kwarc, chloryt oraz granaty, które osiągają rozmiary około 10 mm. Miejscami w izerskich łupkach łyszczykowych, w strefach bogatych w granaty, występuje kasyteryt, czyli ruda cyny oraz siarczki kobaltu, które w tym regionie były obiektem intensywnej eksploatacji, m.in. w Krobicy i Przecznicy. Łupki łyszczykowe powstały poprzez przeobrażenie skał osadowych – łupków ilastych lub mułowców – o wieku neoproterozicznym, co sprawia, że zaliczane są one do najstarszych skał Sudetów!

Pozostałości po wielkiej intruzji

Około 500 milionów lat temu, w okresie geologicznym nazywanym kambrem, inwentarz izerskich skał powiększył się o granitoidy, powstałych poprzez zastygnięcie magmy, która przywędrowała gdzieś z głębi ziemi. Opisane powyżej łupki łyszczykowe miały stanowić skały osłony tej potężnej intruzji. Obecnie, po przeobrażeniu w warunkach metamorficznych, dawne granitoidy można obserwować  na powierzchni ziemi w postaci gnejsów i granitognejsów izerskich. Jest to skała dominująca w polskiej części gór, tworząca wiele form skalnych. Swoim składem gnejsy przypominają granity, jednak ich budowa nosi ślad oddziaływania wielkich ciśnień – minerały są posegregowane, a niektóre ułożone równolegle.

Wielkie góry i konsekwencje ich powstania

Na przełomie dewonu i karbonu, czyli około 380-340 milionów lat temu, zachodnie Sudety znalazły się w strefie kolizji kontynentalnej, czyli zderzenia dwóch kontynentów i licznych drobnych fragmentów litosfery kontynentalnej (mikrokontynentów), które zachodziło wtedy na wielkim obszarze, od Appalachów i dzisiejszych Gór Atlas, przez Hiszpanię, Francję, wyspy brytyjskie, południowe Niemcy, Czechy i południowo-zachodnią Polskę po Dobrudżę w Rumunii, Turcję i Kaukaz (obszar ten wcale nie znajdował się wtedy tam gdzie jest dziś, a dzisiejsze skały Sudetów były ówcześnie zlokalizowane w pobliżu równika). Konsekwencją tego zderzenia było powstanie potężnych gór, dorównujących wielkością Himalajom, oraz wytopienie granitoidowych magm, które około 320 milionów lat temu wcisnęły się pomiędzy istniejące już skały i zastygły dając granit. Magma zastygała na głębokości rzędu 8-10 km, a proces ten mógł trwać nawet około 45 milionów lat. Granit jest najbardziej rozpowszechnioną skałą w czeskiej części Gór Izerskich. Składa się z trzech podstawowych minerałów: kwarcu, skalenia i biotytu. W wielu miejscach Gór Izerskich posiada on charakterystyczną strukturę, w której obserwuje się wydłużone różowe kryształy skaleni o długości do 7-8 cm pośród pozostałych ziaren minerałów o średnicy 2-3 mm.

Najodporniejsze skały Gór Izerskich

Poza obecnością granitu, karbońska intruzja granitowa pozostawiła po sobie również inne ślady. Gorąca magma podgrzała bowiem otaczające ją łupki łyszczykowe do temperatury kilkuset stopni Celsjusza. Podgrzanie spowodowało ich przeobrażenie, czyli przebudowę mineralogiczną (pojawiły się rzadkie minerały, m.in. andaluzyt i kordieryt) oraz utratę oddzielności łupkowej w wyniku bezkierunkowej rekrystalizacji kwarcu i łyszczyków. Proces taki nazywany jest metamorfizmem (przeobrażeniem) kontaktowym. Im dalej od intruzji granitowej, tym ślady przeobrażenia w są mniej widoczne. Takie przeobrażone termicznie skały nazywamy hornfelsami. Są one bardzo odporne na procesy niszczące i dlatego w miejscach, gdzie odsłaniają się na powierzchni, najczęściej mamy do czynienia z wyraźnymi wzniesieniami. Tak też jest w przypadku Wysokiego Grzbietu z najwyższymi szczytami Gór Izerskich, zbudowanego właśnie z tej odpornej na niszczenie skały.

Młode góry i aktywność wulkaniczna

Po intensywnych wydarzeniach karbonu mijały tysiące i miliony lat i wielkie góry zostały zmiecione z powierzchni ziemi przez procesy niszczące. Na kolejną wielką orogenezę trzeba było czekać aż do okresu zwanego neogenem. Wtedy to rozpoczęło się wypiętrzanie Sudetów wzdłuż potężnych uskoków w formie, jaką znamy współcześnie. Ruchom górotwórczym towarzyszyła aktywność wulkaniczna, a pozostałością po niej są punktowe wystąpienia bazaltów, m.in. w okolicach Jizerki po czeskiej stronie gór. Bazalt to skała magmowa wylewna, a ponieważ powstawał zastygając szybko z lawy, budujące go minerały nie są widoczne gołym okiem. Jest to skała o barwie czarnej lub ciemnoszarej, a w jej odsłonięciach często można obserwować charakterystyczną oddzielność słupową. Wypreparowane dawne bazaltowe kominy wulkaniczne tworzą obecnie wzniesienia, zwane nekami.

Skały powstające w torfowiskach

Konsekwencją wypiętrzenia Sudetów wzdłuż uskoków, w tym również Gór Izerskich, było zachowanie dosyć rozległych powierzchni zrównania w partiach szczytowych. Takie warunki, w połączeniu z wysoką sumą opadów, sprzyjały powstawaniu torfowisk. Ponieważ typowe dla tych ekosystemów stałe zawilgocenie uniemożliwia dostęp tlenu, materia organiczna gromadzi się tu w postaci torfu. Jest on niczym innym jak skałą osadową zbudowaną ze szczątek organicznych, głównie roślinnych. Najstarsze izerskie torfy liczą sobie około 10 tysięcy lat. Tworzą się one również współcześnie, więc możemy obserwować na bieżąco powstawanie typowej dla Gór Izerskich skały osadowej.

Brak komentarzy

Napisz komentarz

Nie masz uprawnień do rejstracji
X